ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖਾਂਤ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰ। ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਬ ਕਕੁਤਸਥ—ਜੋ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਆਈਂ; ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਮੁੜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, “ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਖਿਆਤਿ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਯਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਰਮਧਰਮੀ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਪੀੜਾ ਸੜਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਦਾ ਸ਼ੋਲਾਂ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਗਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਹਾਂ-ਭਾਰੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਏ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਭੁੱਲਭੁਲਾਈਆਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਜਲਣ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਉਲਝਣ, ਸੁਚੇਤਨਾ ਭਟਕ ਰਹੀ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਇਕੋ ਇਕ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਢਾੜਸ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉਚੇਰੇ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜੋ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ। ‘ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਖਟੀਆ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤ ਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸੱਚ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਯਸ਼, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਅਪਕ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਣਜਾਣੀ ਨਹੀਂ; ਇੱਥੇ ਤਾ ਅਸੀਂ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੰਨ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾ ਹਰਾ ਸਕੇ, ਵੇਖੋ ਗੁਹਾ, ਉਹ ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਕਈ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਠਨ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ ਮਹਲ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ। ਨ ਕੌਸਲਿਆ, ਨ ਰਾਜਾ, ਨ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਦੀ ਬਗ੍ਹੀ ਨੂੰ ਖੋ ਬੈਠਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ। ‘ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉੱਲਾਸ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼, ਉਤਸ਼ਵਾਂ ਤੇ ਮੈਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ, ਸੱਚੇ ਰਾਮ ਸਮੇਤ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਬਚਨਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ (ਗੁਹਾ) ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਵਾਂਗ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ।