ਗੁਹਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਠਨ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਦੇਖ, ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਣੀ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਸਿਆਣੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਮੇਰੇ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲੇ ਨੌਕਰ ਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।" ਪਰ ਗੁਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੰਕਾ ਵੀ ਜਤਾਈ, "ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਵੱਲ ਕੋਈ ਮੰਦ ਇरਾਦਾ ਲੈ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਤੇ ਮ੍ਰਦੁ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਧਨਿਆ ਹੋ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮਿਲੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਕਠਨਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਘਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਪਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਭਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਰਫ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ, ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਆਹਾਂ ਦੀ ਖਣਿਜ, ਉਦਾਸ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਬਣ ਗਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਭਟਕਣ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਤਾਕਤ, ਜਲਦੀ ਦੇ ਬਾਂਸ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਨ ਨਾਲ ਤੰਗ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਰੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣਾ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ।" "ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੌਖਾ ਪਲੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਸੁੱਤ ਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਤਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਧੂ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁੱਤ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵੀ ਆਵੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ। "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਗੁਹਾ, ਵੇਖ, ਉਹ ਹੁਣ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁੱਤਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਈ ਤਕਲੀਫਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।" "ਉਸਦੇ ਨਿਕਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਲੰਮਾ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗਾ; ਸ਼ਾਇਦ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਜੋ ਰਾਣੀਆਂ, ਥੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਮਹਲ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ।" "ਨਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੀ ਸਕਣਗੇ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਜੀ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ।" "ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣਾ ਮਨਚਾਹਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਗੇ।" "ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੌਕ, ਵਧੀਆ ਬਣੇ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲ ਤੇ ਹਵੈਲੀਆਂ, ਹਰ ਰਤਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ," "ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ, ਹਰ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤਰੱਕੀਸ਼ੁਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ...