ਗੁਹਾ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਫ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇਸ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਇੱਨੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਭਰਤ ਨੇ ਮੁੜ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਗੁਹਾ, ਦੱਸ, ਮੈਂ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬੜਾ ਘਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।” ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਭਰਤ, ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਪਰ, ਭਰਤ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਲ ਕਿਸੇ ਮੰਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਤੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਲੋਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ। ਰਾਘਵ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਪਿਤਾ-ਸਮਾਨ ਹਨ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ, ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।” ਭਰਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਈ ਰਾਜਗੱਦੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਅਜੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਨਾਲ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਚਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਾਇਣ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪਈ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਪਟ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਤੋਂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਰਫ ਪਿਘਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸਾਹਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਖਣਿਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ ਵਾਦੀ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਪਹਾੜ। ਕੇਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਤਾਕਤ, ਪੀੜਾ ਦੀ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਹਾਲ 'ਚ ਆਰਾਮ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਸਾਂਡ ਤੜਫਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਛੌਣਾ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਕਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ! ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਹਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।’” ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕੀਰਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੁਖ ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਲੁਕਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦਾ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।” “ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਾਨੂੰ ਸਹਿਮਤ ਕਰ ਗਿਆ। ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜਮੀਨ ਤੇ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਗੁਹਾ, ਦੇਖ, ਅੱਜ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਦਾ, ਧਰਤੀ ਜਲਦ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਣੀਆਂ, ਥੱਕ ਕੇ, ਹੁਣ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਲ ਵੀ ਅੱਜ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਾ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਊਂਦਾ ਬਿਤਾਵੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੀਊਂਦੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਛੋੜਾ ਪਾ ਜਾਣਗੇ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ।