ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਮੀਦ ਹੈ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਇੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਅਚਾਰੀ ਮਿਤਰ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਫ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇਨੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਗੁਹਾ, ਦੱਸ, ਮੈਂ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਘਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗੁਹਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੇਵਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਣਗੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ।" ਫਿਰ, ਗੁਹਾ ਨੇ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਇਆ, "ਤੂੰ ਰਾਮ ਵਲ ਕੋਈ ਮੰਦ ਇਰਾਦਾ ਲੈ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਰਾਮ ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਉ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ, ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਮਿਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਖ਼ਯਾਤਿ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਅਗਨਿ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਪਟ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਦਰੱਖਤ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਕਾਰਨ ਭਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਤੇਜ਼ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਆਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਣਿਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਿਰਾਸ਼ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀਲੇ ਪਹਾੜ। ਭਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਹਾ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਦਬ ਗਿਆ, ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਬਾਂਸ ਵਾਂਗ ਦਰਦ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ, ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ, ਵਿਪੱਤਿ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਸਾਂਡ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਫਿਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਗੁਹਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਵਲੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੁੱਤ ਜਾ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਹਿਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।" "ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖ਼ਯਾਤਿ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਹੈ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਖੀ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗੱਲ ਅਣਜਾਣੀ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਨਾਏ ਗਏ।" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਪਿਆ ਹੈ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਵੇਖੋ, ਗੁਹਾ, ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।" "ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਜੀਵੇਗਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" "ਉਹ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਜ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਨਾ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ—ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇਹ ਰਾਤ ਜੀਉਂਦਾ ਲੰਘਾਵੇਗਾ।