ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੌਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜ ਅੱਜ ਹੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਮੱਛੀਆਂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਨਮਰ ਰਥੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ੀ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੰਡਕ ਅਰਣਿ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਆਯੁ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲੋ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਖਿਆ, "ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਓ।" ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਵਸੇਬਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੋ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਮੂਲ-ਫਲ, ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ।" ਗੁਹਾ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਇੱਥੇ ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਇਹ ਰਾਤ ਬਿਤਾਵੇ; ਹਰ ਚਾਹ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਓਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਪਚਾਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮਿੱਤਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਘਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਗੁਹਾ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਧਨੁਸ਼-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੇਵਕ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚਲਣਗੇ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਤ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਾਂਗਾ। ਪਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਈ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੰਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਦਿਹ ਨਾ ਕਰ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ-ਤੁੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰ—ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਮਿਹਨਤ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ਿਆਤਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵਾਪਸ ਲੋਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਨਿਆਇਪ੍ਰਿਯ ਭਰਤ, ਜੋ ਐਸਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲੂ ਨੇ ਸੁੱਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਸੀਨਾ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚੋਂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਰਫ ਪਿਘਲ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਖਣਿਜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਮਨ ਮਾਰੀ ਹੋਈਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੁਖ-ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀ-ਚੋਟੀ ਪਹਾੜ। ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਮੋਹ ਦੀ ਅਟੂਟ ਲਹਿਰ, ਪੀੜਾ ਦੀ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ, ਦੁੱਖ-ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਜਲਨ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ-ਬੁੱਧੀ ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਘਣੇ ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਾਗਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ।" "ਪਿਆਰੇ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੌਣਾ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ। ਇਹ ਲੋਕ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਹਿਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖ਼ਿਆਤਿ, ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਵਧੀਆ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।