ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਪੰਜ ਸੌ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨਾਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਨਾਵਿਕ। ਉਹ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਭਾਗੀ ਫੌਜ ਅੱਜ ਹੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਮਛੀਆਂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦੀ ਰਥੀ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਗੁਹਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਡੰਡਕ ਅਰਣੀ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਮਿੱਤਰ।" ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਤੁਰੰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉ।" ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੀ ਵਸਤੀ ਹੈ; ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਦਗਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰਹੋ।" ਗੁਹਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਨੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਤਾਜਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਖਾਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਇੱਥੇ ਰਾਤ ਬਿਤਾਵੇ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਤੁਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ; ਸਿਰਫ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।" ਭਰਤ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਰਸਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਘਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।" ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸੇਵਕ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਗੇ; ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗਾ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਤ।" ਪਰ ਗੁਹਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" ਭਰਤ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਇਹ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਰਮ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰੋ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੋ—ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸਚੇ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਧਨਵੰਤ ਹੋ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮਿਲੀ ਰਾਜਾਈ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੁਹਾਡਾ ਯਸ਼ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਕਠਿਨਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆ ਗਈ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਈ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਪਰ ਓਸ ਵੇਲੇ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਦਰਖ਼ਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਪਹਾੜੀ, ਹਾਫ਼ਾਂ ਦੀ ਖਣੀ, ਮਲੂਲ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਦੁਖ-ਥਕਾਵਟ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਦੁਖ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਦਬ ਗਿਆ। ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਹਿਰ, ਦੁਖ ਦੀ ਬਾਂਸਰੀ, ਤੇ ਵਿਹਲ ਦਾ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ, ਬੁੱਧੀ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ, ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਤਪਨ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਫਿਰ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਢਾਢਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ। ਗੁਹਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਸੀ, ਗੁਣਵਾਨ, ਆਪਣਾ ਵਧੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਸੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ।'" "ਇਹ ਲੋਕ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਰਾਮ ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਮਵਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਗਦੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।