ਗੁਹਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਿਲੇਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਹੈ—ਕਦੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਏ ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ—ਭਾਰਤ, ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਦੋਸਤ ਵੀ। ਉਸ ਵਾਸਤੇ, ਜੋ ਭੀ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ। ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖੋ ਕਿ ਇਥੇ ਰਹਿਣ, ਦਰਿਆ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਸ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਊਣ। ਪੰਜ ਸੌ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮਲਾਹ, ਹਰ ਸੌ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਟੋਲੀ, ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਾਗ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਹੀ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਛੀਆਂ, ਮਾਸ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਦੇ ਤੋਹਫੇ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ—ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਨਮ੍ਰ ਰਥੀ ਸੀ—ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਗੁਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਡੰਡਕਾਟੀ ਅੰਚਲ ਦਾ ਗਿਆਨੀ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਦੋਸਤ। ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸੁਭਾਗਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਖਿਆ, “ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਿਓ।” ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਗੁਹਾ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਵਸਤੀ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੋ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆਏ ਹੋਏ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ, ਤਾਜ਼ਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਖਾ-ਪੀ ਕੇ ਇਹ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਵੇ; ਹਰ ਚਾਹਤ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ; ਤੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੀਏ।” ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਜਾਵਾਂ? ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਘਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਸੇਵਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ। ਪਰ, ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਕੋਈ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਾਮ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ? ਤੇਰੀ ਇਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਭਰੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, “ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਆ ਰਿਹਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਜਾਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰ—ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੱਚ ਆਖਦਾ ਹਾਂ।” ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਮਿਹਨਤ ਰਾਜ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਵੀ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੱਧਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੇ ਅਪਣਾ ਪਰਚਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫੌਜ ਦੀ ਸੁਰਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਰਫ ਪਿਘਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਪਹਾੜ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਆਹਾਂ ਉਸਦੇ ਖਣਿਜ ਬਣ ਗਏ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਏ। ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਦੁਖ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ, ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੇ ਵਣਸਪਤੀ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਦੇ ਬਾਂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ, ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਸਾਂਡ ਵਾਂਗੂ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ-ਬੁੱਧੀ ਗੁਹਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। (ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।