ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਰਾਸੀਵੀਂ ਅਤੇ ਪਚਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਜਮ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇਹ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੋਚਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਭਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰਲ ਨਸੀਬ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਦੋਸਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਭਗਤਿ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤਿਆਰ ਰਹੋ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਦ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਰਹੋ, ਨਦੀ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਮਾਸ, ਜੜੀਆਂ, ਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਜਾਚੋ। ਪੰਜ ਸੌ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਨਾਵਿਕ ਵੀ ਤਿਆਰ ਰਹੋ, ਹਰ ਸੌ ਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੌ ਨੌਜਵਾਨ। ਜਦ ਭਰਤ ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਨਸੀਬ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰੇਗੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੱਛੀ, ਮਾਸ ਤੇ ਮਧੂ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗੁਹਾ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਨਮ੍ਰ ਰਥੀ ਹੈ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਗੁਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕੌਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਡੰਡਕ ਅਰਣ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦਾ ਦੋਸਤ ਹੈ। ਗੁਹਾ, ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ।” ਸਮੁੰਤ੍ਰਾ ਦੀ ਇਹ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਵਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਗੁਹਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵੇ।” ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਗੁਹਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੌਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਥਾਂ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਠੱਗੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਗਾਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਆਪਣੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਰਹੋ। ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆਏ ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਹਨ, ਤਾਜਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਮਾਸ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤੇ ਆਮ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਫੌਜ ਖਾ ਕੇ, ਇਹ ਰਾਤ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹੇ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਪਵੋਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਨੇ ਉਚਿਤ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਕ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਤੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਮੈਂ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਜਾਵਾਂ, ਗੁਹਾ? ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਘਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਸੇਵਕ, ਜੋ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਗੇ; ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਥ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਭਰਤ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਲਈ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ? ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।” ਗੁਹਾ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੌਲੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰੋ। ਰਾਘਵ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ। ਮੈਂ ਕਕੁਤਸਥ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੋ—ਗੁਹਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਹਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਧਨਵੰਤ ਹੋ; ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਯਸ਼ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਹਾ ਤੇ ਭਰਤ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਤੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਹਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਦੁਖ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਨਿ ਜਗ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੂਖਾ ਦਰਖ਼ਤ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਦੀ ਅਗਨਿ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਨਾਲ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਹੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖਣੀ ਨਾਲ, ਉਦਾਸ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚੋਟੀ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਅਣਤ ਬੇਚੈਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਜਲਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਬਾਂਸ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ।