ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਪਤਵਾਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਰਖਿਆ ਕਰਤਾ ਰਾਮ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਐਸੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਰੁਣ ਰੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਹੀ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾਰ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜੋ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਾ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਜਲਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਯੋਧੇ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਾਰਤ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆਓ।” ਇਸ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਲੋਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਹ ਸਭਾ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਲਚਰ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਕੜ ਪਏ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਿਆਸੀ ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਭਾ ਮਹਾਨ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਰਾਤ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅੰਦਰ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਭਾ ਐਸੇ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਭਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਚੰਦਨੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, “ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਪੱਕਾ ਤੇ ਨਿਰਣਯੀ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਨ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ, ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਟਾਲਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਜ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ। ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਣ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸਹੀ ਕੰਮ ਵਲ ਲੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗੀ ਕੋਮਲ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ, “ਕੌਣ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਰਾਜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜ ਹੜਪਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਰਾਜ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਰਮਨਾਕ, ਉੱਚੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਰੇਕ ਉਪਾਅ ਵਰਤਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਸਭ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਬੁਨਕਾਰਾਂ, ਰਸਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ।” ਇਹ ਬੋਲ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਚਲ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ! ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ।” ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਆਦੇਸ਼ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ, ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫੌਜੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ, ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਰਥ ਜਲਦੀ ਲਿਆ ਆ।” ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਥ ਲਿਆਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।