ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਤੇ, ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਸ਼ੀਸ਼ ਭਰੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਸ਼ੁਭ ਸੁਨੇਹੇ ਸੁਣਾਏ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਡੰਕਾ ਵੱਜਣ ਲੱਗਾ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜੇ, ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਹੇਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੋਰ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਭਰਤ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਰੁਕਵਾਇਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।’’ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਵੇਖ ਕਿ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਪਤਵਾਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਵੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।’’ ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਰੋ ਪਈਆਂ। ਜਦ ਭਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸੇਵਕ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਬੈਠ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਯੋਧੇ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ, ਅਸੀਂ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਰਤ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆਓ।’’ ਇਸ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੋਂ ਲੋਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦ ਭਰਤ ਅੰਦਰ ਆਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸਭਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਝੀਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਲਚਰ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨ, ਸੀਪ ਤੇ ਕੰਕੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭਾ ਦੇ ਹਾਲ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਧਨ-ਧਾਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਹੁਣ ਰਾਜ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਤੇ ਜਲਦੀ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ। ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਖਣ ਤੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਣ।‘‘ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਸੀ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਤਕਣ ਲੱਗਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਠੀਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹੰਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਕੌਣ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਕੀ ਮੈਂ? ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਹੜਪਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦਾ? ਰਾਜ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ। ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਰਾਘਵ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।’’ ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚ ਰੁਲੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰ ਗਏ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਾ ਲਿਆ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹਰ ਉਪਾਅ ਵਰਤਾਂਗਾ, ਚਾਹੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਬੜਾਈ, ਰਸਤੇ ਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਰਾਖਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਨੇ ਸੋਝੀ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਜਾ; ਫੌਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਸਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵਾਫ਼ਾਦਾਰੀ ਜਤਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।