ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਵਸਣ-ਯੋਗ ਕਸਬੇ, ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਣਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਸਨ, ਠੰਡੀ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤ ਪਾਣੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜ-ਮਾਰਗ, ਜੋ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਮਾਹਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਆਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕਦਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇੱਕੱਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ। ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਕ ਤੇ ਭਟ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਸੰਕੇਤ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਘੜੀ-ਡ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੱਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜੇ, ਤੇ ਵਜੀਨਿਆਂ ਨੇ ਉੱਚੀਆਂ-ਨੀਵੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਧੁਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਗਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ," ਤੇ ਇਹ ਬਾਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ। "ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ: ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸਦਾ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਉੱਚ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੁਣ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਬਿਨਾ ਪਤਵਾਰ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਸਾਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਤਾ, ਮਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਪੀੜ੍ਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇक्षਵਾਕੁ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਹ ਵਿਹਾਰ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੁਧਰਮਾ ਹਾਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਜੋ ਵਧੀਆ ਕਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਰੰਤ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਸ਼ਤਰੀ, ਯੋਧੇ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਹੈ।" "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਓ।" ਫਿਰ, ਲੋਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪ, ਵੱਡੀਆਂ ਜਲ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਕੰਢੇ ਮੂਲਿਆਂ, ਸਪਾਂ ਤੇ ਕਣਕਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ, ਬਿਆਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਤੋਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਾਤ। ਜਦ ਸਿਆਣੇ ਅੰਦਰ ਆਏ ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਬੈਠੇ, ਹਾਲ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਹਟ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਵਿਹਾਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ: "ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਧਨ-ਅਨਾਜ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਸੱਚ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਜਗਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਰਾਜ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ-ਮੁਕਤ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ, ਸਾਫ਼ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੀਮਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਰਤਨ ਤੇ ਮੂਲਿਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ-ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ, ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ: "ਕੌਣ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਲੈ ਲਵੇਗਾ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ! ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ-ਹਰਣ ਕਰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਰਾਜ ਤੇ ਮੈਂ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ। ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਮ-ਆਤਮਾ, ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਾਹੁਸ਼ ਵਾਂਗ, ਰਾਜ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਖਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮਾਂ ਨੇ ਜੋ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਰਾਘਵ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਧਰਮ-ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ-ਮੰਡਪ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲੱਗ ਗਏ। "ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਉਪਾਅ ਵਰਤ ਕੇ, ਵੱਡਿਆਂ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜ-ਮੰਡਪ, ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀਆਂ।