ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸੌਂਹ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਚੀਆਂ-ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚੁੰਡੀਏ ਹੋਏ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ, ਪੱਕੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਾਂਤ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸਿਤਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਸਨ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਰਮਲ ਅਸਮਾਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਨਿੱਖਰੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਭਰਤ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਲਾਈ ਭਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਸ਼ਗੁਨ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਘੰਟਾ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚ-ਨੀਵੇਂ ਸੁਰ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਜਦ ਜਾਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰੌਲਾ ਰੁਕਵਾਇਆ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦੀਵ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਉਹ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੇ-ਪਤਵਾਰ ਨਾਵ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਰਾਮ, ਸਾਡਾ ਬਲਵਾਨ ਰਖਵਾਲਾ, ਮਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।" ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਵਿਹਲਾ-ਵੀਰਾਨ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ ਦੁਖ ਭਰੇ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਚਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਰਗੀ, ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਜਲਦੀ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ, ਸਾਡਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੈ।" "ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਰਤ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆਓ।" ਫਿਰ ਲੋਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦ ਭਰਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਸਭਾ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਕੌਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਭਰਤ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਸਨ, ਨੇ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉੱਚੇ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਭਾ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਵਰਗੀ ਜਾਪਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪੂਰਨ ਚੰਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਰਾਜ-ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।" "ਰਾਜ, ਹੁਣ ਵੈਰੀ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਤੇ ਜਲਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ।" "ਉੱਤਰੀ, ਪੱਛਮੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ, ਤੈਨੂੰ ਰਤਨ ਤੇ ਖਜਾਨੇ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਣ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਨੌਜਵਾਨ ਹੰਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੁਲ੍ਹੀ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦਾ ਆਖਿਆ, "ਕੌਣ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ, ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ?" "ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਰਾਜ ਹੜਪਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਇਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰੋ।" "ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਉੱਤਮ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਰਾਜ ਦਾ ਅਸਲ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੀ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।" "ਮੈਂ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਏ ਅਨਿਆਇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਅੱਗਿਆ ਮੰਨੂਗਾ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।" ਇਹ ਧਰਮ-ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਹੀ ਹੋ ਗਏ। "ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।