ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਜੋ ਖੂਬਸੂਰਤ ਖਾਈਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਾਂਦੇਵਤਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਥੰਮ੍ਹੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੋਭਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਸਨ, ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁਧਰਿਆ ਹੋਇਆ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮਨਜ਼ਿਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਹ ਵਸੇਬੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ-ਬਗੀਚੇ ਸਨ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਨਿਰਮਲ ਅਕਾਸ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਵੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਇਕਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਭਾਗੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਟ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਭਰਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਲਾਈ ਭਰੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲਾ ਘੰਟਾ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ੰਖ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਾਜੇ ਉੱਚੇ-ਹੌਲੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿਚ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਜਾਗ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਰੁਕਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ," ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ। "ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਜਲੱਖਮੀ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਪੱਲੇ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਵੀ, ਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗਣ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" ਭਰਤ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਇਖ੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਸਭਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਕਪੜਾ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। "ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ, ਯੋਧੇ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਰਤ, ਯੁਧਾਜਿਤ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆਓ।" ਫਿਰ ਉਥੇ ਵੱਡਾ ਹਲਚਲ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਉਹ ਸਭਾ, ਐਵੇਂ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀਆਂ ਜਲਚਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਝੀਲ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠੰਢਾ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨ, ਸਿੱਪੀਆਂ ਤੇ ਕੰਕੜਾਂ ਹੋਣ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਬਿਆਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਭਾ ਦੇਖੀ ਜੋ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਭਾ ਐਵੇਂ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਨ ਨਾਲ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਸਭਾ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਧਨ-ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਕੇ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਪ੍ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਰਾਜ, ਹੁਣ ਵਧੀਆਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ। ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇਣ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵੱਲ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ: 'ਕੌਣ ਐਸੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਰਾਜ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ? ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੜਪ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਦਿਲੀਪ ਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੀ। ਜੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਖ੍ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਾਂਗਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।' ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਲੱਗ ਗਏ।