ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਭਾਈ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਵੀ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ, ਜੋ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠ੍ਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ? ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।" ਜਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੁਬਜਾ (ਮੰਥਰਾ), ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਹਣੇ ਉਸਨੂੰ ਐਵੇਂ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। "ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹੋ ਹੈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਕਠੋਰ ਔਰਤ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਠੀਕ ਸਮਝੋ, ਕਰੋ," ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ 'ਚ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਵੇ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਫ਼ੌਰਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਆਓ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸ ਚੱਲੀਏ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਉਦਾਰ, ਧਰਮੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਦਾ ਹੋਇਆ ਲੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੰਥਰਾ ਇधर-ਉਧਰ ਘਸੀਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗਹਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਝੜ ਗਏ। ਉਹ ਗਹਣੇ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸ ਪਏ, ਤਾਂ ਮਹਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਾਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਸੀ, ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਕਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਕੇਕਈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ।" "ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੁਬਜਾ ਵੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਨਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਥਰਾ ਕੇਕਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਹਾਫਦੀ ਹੋਈ ਤੇ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਤਕੜੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਨਾਲ ਹੱਥ ਪੈ ਕੇ, ਮੰਥਰਾ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਕੇਕਈ, ਭਰਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਲਾ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣਾਸੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਦਵੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਰਾਜਾ ਬਣੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਮੁਲਕ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ।" "ਸਾਰੇ ਅਭਿੇਕ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕ ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ—ਇਹ ਰਾਜ—ਸਵੀਕਾਰੋ, ਭਰਤ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ।" ਭਰਤ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਅਭਿੇਕ ਸਮਾਨ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਨਾ ਕਹੋ।" "ਰਾਮ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ; ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਚਤੁਰੰਗੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਖੁਦ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।" "ਸਾਰੇ ਅਭਿੇਕ ਸਮਾਨ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਜੰਗਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ—ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ, ਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ।