ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਮੜਮੜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪੰਡਿਤ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਵਾਰਿਆਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਚਤੁਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਦੋ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦ੍ਰ-ਧਜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਹੱਤਰਵੇਂ ਸर्ग ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਭਾਰਤ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗੁਣ ਹਨ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?" "ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦੇਖ ਕੇ।" ਜਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇੰਝ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਈ। ਚੰਨਣ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲੱਗੀ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਕਮਰਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਬਾਂਦਰ ਹੋਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਕਰਣੀ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। "ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ—ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੁਖੀ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਘਸੀਟੀ ਜਾਂਦੀ, ਰੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਆਓ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਈਏ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਦਾਨਸ਼ੀਲ, ਧਰਮਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇਗੀ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਘਸੀਟਦਾ ਗਿਆ। ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘਸੀਟਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦ ਰੁਤ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਸਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਟਿਆ। ਉਹ ਕੜੇ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂ, ਪਰ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰੇਗਾ।" "ਜੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਇਹ ਕੁਬਜਾ ਵੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਉਹ ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਥਰਾ, ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਹੱਬ-ਹੱਬ ਕਰਦੀ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਈ। ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਹੱਲ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਚੰਨ੍ਹਦਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਣੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਚੌਦਵੀਂ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਡਿਆ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ; ਰਾਜ ਬਿਨਾ, ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।" "ਸਾਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਤੇਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ; ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।" ਭਾਰਤ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।