ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਥਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਸਾਂਡਾਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਤੋੜ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੇਰ੍ਹਾ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਟਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਭਰਾ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝੇ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। (ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ।) ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮਾ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮਾ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ? ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" ਜਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੁਬਜਾ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਗਹਣੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਝ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਾਂਦ ਨੂੰ ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਹੀ ਉਹ ਖੋਟੀ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੈ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਚੀਲਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਲਿਜਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਦਾਨੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇਗੀ।" ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਚੀਕਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਮਹਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਕੜਕ ਕੇ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਉਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਤੋਂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਸਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਖੋਟੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ, ਪਰ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਬੋਲਣਗਾ ਨਹੀਂ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਥਰਾ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਪਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਗਏ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਡਰੀ ਹੋਈ ਚਿੜੀ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਚੰਬੜੀ ਹੋਵੇ। (ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ।) ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਸਾਡਾ ਰਾਜਾ ਬਣ। ਰਾਜ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣ ਸਕਦੇ। ਸਾਰੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਸਮਾਨ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਤੇਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਅਪਾਰੀ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ—ਇਹ ਰਾਜ—ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਆਪਣਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇ, ਹੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।