ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਪਾਣੀ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।" "ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁਕੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਪਿਤਾ—ਇਹ ਖਾਲੀ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਯੋਧਿਆ 'ਚ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਬਲਕਿ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਥੱਕੇ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟੇ ਸਾਂਡ ਹੋਣ।" ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਠਹਿਰਣਾ? ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜੋੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਉੱਠੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਇੰਦਰਧਜ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂ ਪੂੰਝੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ 'ਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ! ਐਸਾ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਵੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕ ਲਵੇ?" "ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਦੋਵੇਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਨ।" ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਕੂਬੜੀ ਮंथਰਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਰੱਸੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਐਵੇਂ ਲਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕਰਤੂਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਮंथਰਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਾੜੀ ਤੇ ਕਠੋਰ ਔਰਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਪਰ ਨਿਰਣੈ 'ਚ ਅਡੋਲ, ਸਾਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਮंथਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਘਰ ਵੱਲ ਘਸੀਟੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਆਪਸ 'ਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, "ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਆਓ, ਦਇਆਵਾਨ, ਦਾਨੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ; ਉਹ ਸਾਡਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਧਾਰ ਕਰੇਗੀ।" ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਮਥਰਾ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਧਰ-ਜਿਧਰ ਮंथਰਾ ਘਸੀਟੀ ਜਾਂਦੀ, ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਮਹਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਸਮਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਗਹਿਣੇ ਹੀ ਗਹਿਣੇ ਪਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ ਕੜਕ ਕੇ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੈਕੇਈ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਡਰ ਗਈ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਇ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ।" "ਜੇਕਰ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਮਾੜੀ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੂਬੜੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਮੈਨੂੰ, ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਮੁਖ ਲਾਵੇਗਾ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮंथਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮंथਰਾ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਹੱਫੀ ਮਾਰਦੀ ਤੇ ਗहरे ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ ਮਥਰਾ ਦੀ ਅਕਲ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਕੈਕੇਈ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਂ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਡਰੀ ਹੋਈ ਚਿੜੀ ਵਰਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਾਸੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ।