ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲਗਿਆ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਮਨਥਰਾ ਅਤੇ ਕਈਕਈ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜ੍ਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਦਾਤਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਉਠੇ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਹੋਏ ਮੁੰਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸੀ?" "ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਦਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ?" "ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਨਾ ਭਰਾ ਤੇ ਨਾ ਪਿਤਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਗ-ਤੁੱਟੇ ਬਲਦ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਹੀ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਅੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਰੁਕਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਾਤ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸੁਣਾਈ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੋ ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦਰ-ਧੰਦੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ; ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਹੁਣ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਹੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। "ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?" "ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।" ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਇੰਝ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੁਬਜਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੜੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਸੀਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਕਈ ਰੱਸੀਵਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਚਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸੀ, ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। "ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਕਠੋਰ ਔਰਤ—ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਰਣੇ ਵਾਲਾ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਣ-ਚੀਖਣ ਲੱਗੀ, ਜਦ ਉਹਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਆਓ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵਾਂ, ਜੋ ਦਯਾਲੁ, ਦਾਨੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇਗੀ।" ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੀਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਸੀਟਦਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਨਥਰਾ ਨੂੰ ਇधर-ਉਧਰ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੀਬ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲਗਾ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝਿੜਕੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਕਈਕਈ, ਉਹ ਕਰੜੇ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਕਈਕਈ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ, ਜੇ ਰਾਮ, ਧਰਮਵਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਇਸ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ।" ਭਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਮਨਥਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ; ਪਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ।