ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਭਰਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਥਾਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੱਘਾ, ਸਦਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕੌਣ ਰੱਖੇਗਾ? ਅਜਿਹੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਘੜੀ 'ਚ ਵੀ ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣੂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸੀ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ।” “ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਿੱਧਾ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਲਕਾਰਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੁਖ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟੇ ਸਾਂਡ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਟਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫੇਰ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਭਾਈ, ਉੱਠ ਕੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਹੰਝੂ ਪੋਂਛ ਕੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੁਣ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਉਹ ਗੁਣੀ ਰਾਮ ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕ ਲਵੇ?” “ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਸਮਝ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।” ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਧਰ ਕੂਬਜਾ (ਮੰਥਰਾ), ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁਗੰਧੀ ਚੰਦਨ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਗਹਿਣੇ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਰ-ਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਰੱਸੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਾਂਦ ਬਹੁਤੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਸ ਬੇਦਿਲ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ; ਇਹੀ ਉਹ ਦੁਸਟ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਸੀ ਪਰ ਦਿਲੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹੱਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੀ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਦੀ-ਚੀਖਦੀ ਹੋਈ, ਘਸੀਟੀ ਹੋਈ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, “ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਚਲੋ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਦਾਨੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਜਰੂਰ ਕਰੇਗੀ।” ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਮੰਥਰਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘਸੀਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਗਹਿਣੇ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਜਦ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਤਝੜ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਕੜਵੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਕੇ ਡਾਂਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੈਕੇਈ, ਉਹਨਾਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।” “ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਸਟ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂ, ਪਰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾਂ ਕਰੇ।” “ਜੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਲਵੇ ਕਿ ਇਹ ਕੁਬਜਾ (ਮੰਥਰਾ) ਵੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਨਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਛੋੜੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੰਭਾਲਿਆ।