ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਝੰਡਾ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਅਡਿਗ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਕਰਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕੁਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਤਿੱਖਾ ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ। ਵਾਅਦੇ ਹੋਏ ਵਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਡ ਪਾਲਿਆ ਪੁੱਤ— "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਪਰਵਾਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ। ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ— ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝ ਕੇ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਉਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਲਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ— ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਰਾਸ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਂਡ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ, ਤੇ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰ ਉੱਠ ਕੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਂਸੂ ਪੋਂਝੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਰੀ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾ ਲੈਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ? ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਧਰ ਮੰਥਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਚੰਨਣ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮੰਥਰਾ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਹਣਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਤਾਰਾਂ ਤੇ ਬੇਲਟਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਕੋਈ ਵਾਂਦਰ ਹੋਵੇ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਮੰਥਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਬੇਦਿਲ ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। "ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਇਹ ਰਹੀ ਉਹ ਪਾਪਣ ਤੇ ਨਿਰਦਯ ਔਰਤ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਖੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ਼, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਘਸੀਟੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਡਰੇ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਜਦ ਇਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਓ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪਾਸ ਚੱਲੀਏ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਦਾਨੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੇਗੀ।" ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੰਥਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਦਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਮੰਥਰਾ ਘਸੀਟੀ ਗਈ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਲੱਖਣ ਗਹਣੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿੱਖਰ ਗਏ। ਉਹ ਗਹਣੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਹੇਠਾਂ-ਉੱਤੇ ਪਏ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਭੀ ਕੜੀਆਂ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ। ਕੈਕਈ, ਉਹ ਕਰੜੀਆਂ ਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਈ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਸਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦੇ।" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਪਣ ਕੈਕਈ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ, ਜੇਕਰ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਕਰੇ।