ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਗਲਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਵਿਧੀ ਲਈ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰੁੰਧ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਅਕੇਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ?” ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਿਤਾ ਦੇ ਲਾਲ ਸੁਆਹ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੰਤਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਵਚਨ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਅਥਾਹ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁਬੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ। “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ—ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਇਹ ਖਿਆਲ ਕੌਣ ਰੱਖੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਫੱਟਦੀ ਨਹੀਂ!” “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨ ਭਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨ ਪਿਤਾ, ਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੋਵੇਂ ਥੱਕੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਾਂਡ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟਣ ’ਤੇ ਤੜਫਦੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਥਰੂ ਪੋਛਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਭਾਰਤ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। “ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸਾਹਸੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?” “ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦੋਵੇਂ ਅੱਗੇ ਸਨ।” ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੰਤਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲਗਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। “ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹੀ ਉਹ ਦੁਸਟ ਤੇ ਕਰੂੜ ਔਰਤ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਉਹ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਭਾਵੇਂ ਦੁਖੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪਾਵੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਵਾਂ, ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ, ਉਦਾਰ, ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗੀ।” ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਮੰਤਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਮੰਤਰਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘਸੀਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁਚਿਕਰ ਗਹਿਣੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਖੇਰ ਗਏ।