ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਤਨ, ਧਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵੇਹਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਕੀਤੇ। ਤੀਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਦੀ ਘੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਆਇਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਆਰੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਜਨ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਤੇ ਜਲੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮਨਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਾਤਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੰਡਾ— “ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਆਇਆ, ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਰਾਜਨ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—” “ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਗ, ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਹ-ਕੰਨ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲੜ੍ਹਕਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ: “ਮਹਾਨ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੀਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਦੇ ਹੋ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜ ਵਿਰੋਧੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਅਟੱਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ; ਉਹ ਦੋ ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵਿਅਕਤੀ, ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੰਦਰ-ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਅੰਸੂ ਪੋਂਹਦੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਹੱਤਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ਮਹਾਂਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। “ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?” “ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।” ਜਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੁਬਜਾ, ਜੋ ਹਰ ਗਹਿਣੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਆਈ। ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਕਮਰਬੰਦ ਅਤੇ ਕਈ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਰਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਜਣੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। “ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਾ; ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦੁਰਦੈਤ ਤੇ ਕਠੋਰ ਔਰਤ—ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਰੋ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਪਰ ਅਟੱਲ ਨਿਰਣੇ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ।” ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਵੱਡੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਦੁਖ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਤੇ ਮਨਥਰਾ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।