ਦਸ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਬਾਰਵੀਂ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਮਹਿੰਗੇ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਫੈਦ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਾਂਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਲ ਰੁੰਧੀ ਹੋਈ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪੁੱਤ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ...” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ ਰੋਣੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਰਮ ਤੇ ਸਦਾ ਲਾਡ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤ— “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਸਨ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਾਂਭ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ— ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹੁਣ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਤੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟੇ ਸਾਂਡ। ਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮਕ ਗੁਰੁ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਹ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਹੀ ਆਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੁੰਝਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਵੀਰ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ? ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਦੋਵੇਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਬਜਾ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਜਸੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਬੜੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੜਾਅ ਵਾਲੇ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਸੇ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਕੋਲ ਲੈ ਆਇਆ। "ਇਸ ਦੇ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹੋ ਓਹੀ ਪਾਪਣ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ, ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਨਿਰਣੈ ਵਾਲੇ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੁਗਤੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਬਜਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਈਆਂ।