ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੀਤ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ, ਧਨ-ਦੋਲਤ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਨਗ-ਨਗ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਰਥ-ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ। ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਆਤਮ-ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਆਇਆ। ਅੱਗ ਦੇ ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਜ ਫਾਰਸਟ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਛੱਡ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਐਸੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਪਿਆਰੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ?” ਭਰਤ ਨੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਜਲੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਰਹੇ, ਭਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਮਨਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕੰਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਰਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਤੇ ਉਹ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁੰਡਾ—“ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਤੂੰ ਕਿਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ?” “ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਹੋਣੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨਾਲ—ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” “ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇक्षਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਤੇ ਹਤਾਸ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰੀਸਟ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਇਹ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ।” “ਹੁਣ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” “ਇਹ ਅਣਿਵਾਰਯ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤੁਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਂਸੂ ਪੋਂਝੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਉਹ ਰਾਮ, ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਹੋਵੇਗਾ?” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਵਿਰਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?” “ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਵੇਖਦਾ ਸੀ।” ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਐਸਾ ਆਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮਨਥਰਾ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੰਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦਰ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਕਿ ਇਹੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਮਨਥਰਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। “ਇਸ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਔਰਤ—ਤੂੰ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਰ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਰ ਅਡੋਲ, ਮਹਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਨਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਨਥਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਬਰਦਸਤੀ ਫੜੀ ਗਈ ਤੇ ਲਿਆਈ ਗਈ, ਉਹ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਘਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ।