ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਉਪਰੰਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਗਲੇ ਇੱਕਠੇ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਗੂੰਜੀ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਰੋਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿਨ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਦੱਸ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਜਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਰਤਨ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਮਹਿੰਗੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਹੁਤ ਸਫੈਦ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਪਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਤੀਰਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕੰਠ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਧੀਰਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲਾਈ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਭਰਤ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਿਆ। ਦਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ, “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਪਾਣੀ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ? ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ।” “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ! ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਕਿ ਨਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਨੀ ਅਯੋਧਿਆ।” “ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸਿੱਧਾ ਤਪੋਵਨ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਹੌਸਲੇ ਹਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟੇ ਸਾਂਡ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੰਡਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਤੀਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਰੁਕਣਾ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਮਝਾਇਆ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਜੂ ਪੁੰਝ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਭਰਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਰੋਕਣਾ ਪਵੇ?” “ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸਹੀ ਤੇ ਗਲਤ ਦੋਵੇਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਨ।” ਜਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਮੰਥਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਨਫੀਸ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਲਗਾ ਕੇ, ਰਾਜਸੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਦਿੱਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਕਈ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਘਣੇਰੇ ਦੁੱਖ ਛਾ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।