ਜਦ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੁਗਲ, ਚੀੜ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਵਸਤਾਂ—ਚਾਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਆਮ—ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਣੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ, ਆਪਣੇ ਦਰਜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ 'ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ, ਦੁਖੀ ਮਨਾਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਗੂੰਜੀ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਣੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਦਸ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਰਤਨ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਮਣਕੇ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕੰਠ ਰੁੰਧਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਅਕੈਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕਤਾ 'ਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਈ ਮਾੜੀ ਘੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿੰਨ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਰ-ਲੀਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਲੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕੌਣ ਰੱਖੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ।" "ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵਿਛੜ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਗ 'ਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਇক্ষਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹੀ ਚਲਿਆਂਗਾ।" ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਅਤੇ ਗਮਗੀਨ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਟੁੱਟੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਅਟੱਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" ਉਥੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝਾਈ। ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਭਰਾ ਉੱਠ ਕੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੂਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਹੰਜੂ ਪੂੰਝਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਦੁਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਭਰਤ ਸੋਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ! ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੂਰਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਚਾਹੇ ਉਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਸੀਧੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੋਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਤ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਸਾਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਸੋਗ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ।