ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਲੋਕ ਰਾਜਮਾਰਗ ’ਤੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ਼ਿਸਮ ਦੇ ਕਪੜੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਵਿਛਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੁਗਲ, ਚੀੜ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਚਾਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ—ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਤ ਹੌਮ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ। ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਉਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਡੋਲੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ’ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਸਾਰੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਗਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਦੱਸ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਹਿਰ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਤੈਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਸੀ, ਅੰਤਿਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਿਤਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਥੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੇ ਅਕੇਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚਕਰ ਵੇਖ ਕੇ..." ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਉਠਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਨਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਦਾਤਾਂ ਦੇ ਵਚਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਗਈ। ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਡਲਿਆ ਪੁੱਤਰ— "ਹੇ ਪਿਤਾ! ਤੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਕਪੜਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ? ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ। ਹੇ ਧਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ— ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ, ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਇਹ ਖਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਇक्षਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਥੱਕੇ ਤੇ ਹਰੇਸ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਤੋੜ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਰਤ! ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇਥੇ ਹੋਰ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੈਂ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦਾ।’ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਆਣੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਤੇਜ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਜੂ ਪੋਂਛੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਦੁਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਭਰਤ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਹ ਰਾਮ, ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੁਡਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇ?