ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਉੱਤੇ ਰਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਗਲੇ ਰੁੰਝ ਗਏ, ਮਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਸੋਨੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੁਗਲ, ਚੀੜ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਟਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਨਿਯਤ ਆਹੂਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਣੀਆਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਪਲਕੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀ ਬਿਲਕਣ, ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜੀ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਰੋਦੀਆਂ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਨੌਬਤੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਦੱਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਲਿਆਂ ਦੇ ਪਥਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਭ ਭਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪਰ ਦੁਖੀ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਉਹ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ, “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਗਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਅਕੇਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ—” ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ, ਭਰਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤਰੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਕਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੰਥਰਾ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਅਥਾਹ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੀਰ-ਲੀਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲੇ ਪੁੱਤਰ—“ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਨੀ, ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੰਦੇ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੱਟਦੀ।” “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਪਿਤਾ ਸੁਰਗ ਵੱਸ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਾਂਗ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਇਸ ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ। ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘ ਤੋੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਯੋਗ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਅੱਜ ਤੇਰਵਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕ ਰਹੇ ਹੋ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿਆਣੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਸੁਣਾਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੀਂਹ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਤੇ ਸੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠੱਤਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਭਰਤ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਮ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰਿਆ? ਉਹ ਗੁਣੀ ਰਾਮ, ਇਕ ਔਰਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।