ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਉਠੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਹੁਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰਵਾਓ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ, ਕੋਈ ਢੀਲ ਨਾ ਦਿਓ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੰਨ ਲਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਸ ਚੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਛੱਡਦੇ ਗਏ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰੇਸ਼ਮ, ਪਾਈਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ—ਅਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਆਮ—ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਈ। ਪ੍ਰਸਥਾਨੀ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਕੀ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਸੀ। ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਹਿਲਾ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਹੜੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਂਜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਹੰਜੂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, noble ਮਹਿਲਾ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਦਸ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਰੀਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਰਤਨ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਫੈਦ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਤੀਹਰੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਾਰਤ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਕੰਠ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਥਾ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਗਹਿਰੀ ਦੁਖੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਿਹੁਣ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਨ? ਇਹ ਲਾਲ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ—” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ ਤੇ ਡੁੱਬ ਗਿਆ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪਕੜ ਤੋਂ ਉਠੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਦੁਖ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ, ਅਥਾਹ, ਉਸਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਡਲਾ ਮੁੰਡਾ— “ਪਿਤਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਹੁਣ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪੀਣ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ? ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਤੂੰ ਵਿਹੁਣ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਪਿਤਾ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ—” “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਸੁੰਨੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ।” “ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਜੰਗਲ ‘ਚ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਥਾ ਤੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਥੱਕੇ ਤੇ ਹਤਾਸ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਦੋ ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਤੇ ਵਿਧਵਾਨ ਪੁਜਾਰੀ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ: “ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਏ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।” “ਹੁਣ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ? ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜੋੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਹਨਾਂ ਅਟੱਲ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਅਥਾ, ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਸਰੀ ਰਹੀ; ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ।