ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ?” ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੋਗੇ? ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੀ ਇਹ ਜਨਤਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?” ਭਰਤ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਨਾਲ, ਕੌਣ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ? ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਚਾਨਣ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਨੂਰਹੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” ਜਦ ਭਰਤ ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ, ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈ।” ਭਰਤ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ,” ਆਖ ਕੇ, ਉਹਨੇ ਸਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੱਗ-ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤृत्व ਹੇਠ, ਸਹੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬੀਅਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕ, ਗਲੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮਨ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ, ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਪੜੇ ਛੱਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰਾਲ, ਪਾਈਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਅੰਤਿਮ ਸਾਂਸਕਾਰ ਲਈ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਆਮ ਸੁਗੰਧਤ ਵਸਤਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਿਤ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਜਾਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਲਕੀ ਤੇ ਰਥਾਂ ‘ਚ, ਆਪਣੇ ਮਰਿਆਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ‘ਚ, ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ, ਕਾਂਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ-ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋਂਦੀਆਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਹੰਝੂਆਂ, ਦਸ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਵੇਹਰ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਮਹਿੰਗੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਉਹਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ। ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਗਲੇ ਰੋਣ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਇਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਕੁਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੇਖ ਕੇ—” ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਹ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਝੰਡ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੰਥਰਾ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਠੀ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਈ; ਉਹ ਨਰਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਪੁੱਤਰ— “ਪਿਤਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵਿਹੂਣ, ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸੀ?” “ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸੀ— ਹੁਣ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਫਟਦੀ ਨਹੀਂ।” “ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ, ਵਿਹੂਣ, ਰਾਮ ਵਨ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ—” “ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ? ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਵਾਂਗ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ, ਇਸ ਖਾਲੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ।” “ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋ-ਵਨ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇਖ ਕੇ— ਜੋ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਤਾਸ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੈ ਗਏ, ਟੁੱਟੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਾਂ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬੁਧਿਮਾਨ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੁਜਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।