ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ‘ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਰਤਨ ਜੜੇ ਖਟ ‘ਤੇ ਪਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰੋਦਿਆਂ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ? ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ? ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਪ੍ਰਜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲਿਆ ਗਿਆ? ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਜਿਹਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖ-ਸਿੰਘ ਜਦ ਜੰਗਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ? ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਧਰਤੀ ਚੰਨਣ-ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸੁੰਨਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।” ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਹ ਤਰਲੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਢਿੱਲ ਦੇ, ਜਲਦੀ ਕਰ, ਹੇ ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਬਲਵਾਨ।“ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਲਾਈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਾਜਨ ਦੇ ਅੱਗ-ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਯਾਜਕ ਲੈ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ‘ਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਰਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਰਾਹ ‘ਚ ਛਿੜਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੁਗਲ, ਚੀੜ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਨ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ‘ਚ, ਪਾਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ‘ਚ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ। ਪੁਜਾਰੀ ਰਾਜਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ‘ਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ-ਧੋਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਹਜਾਰਾਂ ਸਰਸਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਠਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ, ਰੋਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਦੱਸ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੁਖ-ਭਰੇ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਜਦ ਦੱਸ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਤਨਾਂ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਨਗੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਭ ਦਾਨ ਰਾਜਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗਲੇ ‘ਚ ਰੋਹਬੀ ਫਸੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਥੱਲੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਇਹ ਲਾਲੀਏ ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲਾਈ, ਉਹ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਝੰਡਾ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਯਾਤੀ ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਮੰਥਰਾ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਰਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਗਈ। ਨਰਮ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿਚ ਪਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ, ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਟਦੀ।” “ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਅਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼, ਪਏ ਰਹੇ।