ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਖੋਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਂ। ਪਰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟ ਗਈ। ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਲੇ ਲੱਗ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤਾਵਨਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਬੁੱਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਚੰਗੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਦੁੱਖੀ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਦੁੱਖ – ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਜਿਹੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਹਣੇ ਰਤਨ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, “ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਰਾਤ ਵੀ ਚੰਨਣ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਕੁਝ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਕਰਵਾਓ, ਭਾਰਤ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਕੁਲਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹਵਨ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਹੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਿਲਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਪੜੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੋਂਦ, ਚੀੜ੍ਹ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਰਾਣੀਆਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲੰਗੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਰਾਣੀਆਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਥੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਗਲੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਰੋਦਿਆਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆਂ ਤੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਰਾਣੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ, ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਦਸ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਏ, ਫਿਰ ਸੁਧੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰਤਨ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਵੀ ਦਿਤੇ। ਇਹ ਸਭ ਦਾਤਾਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਵੇਰੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਹਜੇ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਬਿਨਾ ਰਾਖੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋ? ਇਹ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਅੱਖ ਤੇ ਸੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਪਿਆ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਝੰਡਾ ਜਿਹਾ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ।