ਭਰਤ ਗਹਿਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੜੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਆਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀਆਂ ਇਹ ਕਸਮਾਂ ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਖੋ ਰਹਿਆ ਹੋਵੇ।” ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਆਤਮਕ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ। ਭਰਤ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦਿਲੀ ਭਟਕਾਵ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼, ਆਪਣੀ ਬੁਧੀ ਗੁਆ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਛੱਤਤਰ-ਛੱਤਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ, ਕੇਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਬਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।” ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ, ਸੁਤਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, “ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੂਰ ਸੀ, ਅਜੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਬੜੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਘ, ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ? ਹੁਣ, ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ-ਰਹਿਤ ਰਾਤ; ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” ਭਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਹਾਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਹਿਚਕਚਾਹਟ।” “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ,” ਭਰਤ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਕੁਟੁੰਬੀ ਪਾਠੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਗਨੀ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੇ ਯਜਮਾਨ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੈ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਵਿਚ ਅਰਥੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਛੱਡਦੇ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰਾਲ, ਪਾਈਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ, ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਤ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ; ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਕੀ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੀ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਜੀਆਂ ਦੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਖੀ ਬੋਲਾਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਥੇ ਗੂੰਜੀ। ਫਿਰ, ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਰੋਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਈਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਲ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਏ, ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੰਘਾਏ। ਸੱਤਤਰ-ਸੱਤਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਸ ਦਿਨ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਸ਼ੁਧੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ, ਬਾਰਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਵਾਹਰ, ਧਨ, ਭੋਜਨ, ਕੀਮਤੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੇ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ, ਵਾਹਨ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਹ ਦਾਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ, ਤੀਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਰੋਣ ਦਾ ਹੰਝੂ, ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਚਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਖਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ। ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਜਾ? ਇਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਖ ਤੇ ਜਲੀ ਹੋਈ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—” ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰੋਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।