ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਰੁਖਸਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਜੇਹਾ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵੱਛੇ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਜੇਹਾ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੱਚਾਈ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵਿਚ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਢਹਿ ਪਈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੜਾ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਇੰਨੇ ਸਖ਼ਤ ਕਸਮਾਂ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਇਹ ਵਚਨ ਆਖੇ: "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀਆਂ ਇਹ ਕਸਮਾਂ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟੀ। ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇਂਗਾ ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਣ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ ਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੇਕੈਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਹੁਣ ਬੱਸ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੋਹਣੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ: "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਕਿਉਂ ਭੇਜਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ? ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ? ਹੁਣ ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਤੁਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਤੇਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਧਰਤੀ ਚੰਨਣ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ: "ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਕਰ, ਮਹਾਬਲੀ, ਕੋਈ ਵਿਲ਼ੰਬ ਨਾ ਕਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ," ਕਹਿ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਜਕ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਗਲਾਂ ਰੋਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲੋਕ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਪੜੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਛੱਡਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੁਗਲ, ਪਾਈਨ, ਕੰਵਰ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਵਡੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਚਾਹੇ ਵਧੀਆ ਜਾਂ ਆਮ, ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਚ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹੇ; ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਪਾਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਸੀ। ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਹਜਾਰਾਂ ਬਗਲੇ ਇਕੱਠੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਏ ਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਲੰਘਾਏ। ਦਸ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਤੇ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਜਵਾਹਰਾਤ, ਧਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮਹਿੰਗੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਫੈਦ ਕੰਬਲ, ਸੈਂਕੜੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਨੌਕਰ ਤੇ ਨੌਕਰਾਣੀਆਂ, ਵਾਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ, ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ...