ਕੌਸਲਿਆ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਓਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਕੌਸਲਿਆ ਤੇ ਭਰਤ ਨੇ ਕਈ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਇਹ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਵਾਨ ਪਤਨੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕਨਿਆ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰੋਕੀ ਜਾਂ ਵੱਛੇ ਲਈ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤਕਰਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਸਲਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਵਚਨ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟੇ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਰੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਭਰਤ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਟਕਾਵ ਵਿਚ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼, ਮੱਤਹੀਨ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਲੰਘਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਵਚਨ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਦੁੱਖ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਧਰਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਤਨ-ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੋਫੇ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, "ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੂਰ ਸੀ? ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਰਾਜਾ, ਇਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ ਹਨ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡ ਕੇ? ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰ-ਰਹਿਤ ਰਾਤ; ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਜਦ ਭਰਤ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਝਟ-ਪਟ ਕਰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹਿਜਕ ਦੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ," ਭਰਤ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਰਾਜ-ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗ-ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਧਰਮਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼ਿਬਿਲਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਗਲੇ ਅਟਕ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਲੈ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲੇ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਛਿੜਕਦੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰਾਲ, ਪਾਈਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਦਿਵਯ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ; ਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਕੀ ਤੇ ਰਥਾਂ 'ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚਿਤਾ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਲ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਕਾਂ-ਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਰੋਣੇ, ਹਵਾ 'ਚ ਗੂੰਜੀ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਣ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, noble ਔਰਤਾਂ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਈਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਆ ਕੇ, ਦਸ ਦਿਨ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘਾਏ। ਦਸ ਦਿਨ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸ਼ੁਧੀ ਦੇ ਬਾਦ, ਬਾਰਵੀਂ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਤਰਵੀਂ ਤੇ ਅਠਤਰਵੀਂ ਸर्ग ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।