ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ, ਰੁੱਖਾਪਣ, ਨਿੰਦਾ, ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਸੇ। ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਰਾਮ ਗਿਆ, ਉਹ ਚੰਗੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਕਨੂੰਨੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਏ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਛੇ ਲਈ ਰੱਖੀ ਗਈ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਰਗਾ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤਰੱਸਦੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ ਤੇ ਉਸ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੌਸਲਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਇੰਨੇ ਕਰੜੇ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਪਾਂ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇਂ, ਤੂੰ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮਤਿਵਿਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਬੇਸੁਧ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਲੇਟਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਕੇਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਵਿਚ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੁੰਦਰ ਮਣਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ? ਹੁਣ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਇਹ ਲੋਕ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹਨ? ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਚੰਨ ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਜਦ ਭਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਦੇ।" ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼," ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਕੁਲਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੱਗ-ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਜਕਾਂ ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ, ਸ਼ਿਬਿਲਾ (ਬਾਂਸ ਦੀ ਮੰਜੀ) ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਲਿਜਾਇਆ। ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਪੜੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛਿੜਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਗੋਂਦ, ਚੀੜ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਤ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ; ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਲਕੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ 'ਚ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਸੀ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ, ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਣ-ਚੀਖਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਠੀਆਂ। ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀਤ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੀਰ ਤੇ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਦਸ ਦਿਨ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋ ਕੇ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਅੱਤਰਵੀਂ ਤੇ ਸਤੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।