ਕੌਸਲਯਾ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਕਰੜੇ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਤੋੜਣ ਵਾਲੇ ਸਪਤ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੌਸਲਯਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਪਤ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਕੌਸਲਯਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ: “ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਤਮਾ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਵੇਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਯਾ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈ। ਭਰਤ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼, ਗਿਆਨ-ਹੀਣ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਲਈ ਰਾਤ ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਭਰਤ—ਕੇਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਦੁਖ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗ-ਹੀਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਜਵਾਹਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਖਟ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਰਾਮ—ਮਾਨਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ—ਨੂੰ ਖੋ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਹੁਣ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ ਗਏ ਹੋ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਰਾਜਾ, ਧਰਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ-ਹੀਣ ਰਾਤ; ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” ਭਰਤ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: “ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ-ਸਰਵਰ ਦੇ ਲਈ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ੀਘਰ ਕਰੋ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਿਚਾਏ।” “ਜੀ,” ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਪੰਡਿਤ, ਕੁਲ-ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਗਨੀ-ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਡਿਊਟੀ ਤੇ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਜਾਰੀ ਅਤੇ ਯਾਜਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਏ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਸ਼ਿਬਿਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਬਾਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ, ਗਲੇ ਰੋਂਅ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮਨ ਦੁਖੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲੇ। ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲੇ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸੋਨਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਖੇਰਦੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਰਾਲ, ਪਾਈਨ, ਕਮਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ, ਸੁਗੰਧਤ ਵਸਤੂਆਂ—ਕਦਰ ਦੀਆਂ ਤੇ ਆਮ—ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪੂਜਾਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਤ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਮ-ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕੀਤੇ। ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਲਕੀ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸੀ। ਪੂਜਾਰੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੌਸਲਯਾ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ, ਔਰਤਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਥੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਜਾਂ ਦੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਖੀ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਫਿਰ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਰੋਣ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਉੱਚ-ਕੁਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਭਰਤ, ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ, ਮਿਲ ਕੇ ਪਾਣੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੰਸੂ, ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਲੰਘਾਏ।