ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖਪੜ ਦੀ ਕਟੋਰੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਚੀਥੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਗਤਾ ਬਣ ਕੇ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਮਦਿਰਾ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਲਤ ਲਾ ਲਵੇ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਪਰ ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰੇ, ਤੇ ਅਪात्र ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਦੌਲਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੁਟੇਰੇ ਲੁੱਟ ਲੈਣ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਕਰੇ, ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਦੇ ਭੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਸੱਜਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਖਲੋਤਾਂ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਗਰੀਬ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ, ਦੁਖੀ, ਆਸ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰੇ। ਉਹ ਛਲ-ਕਪਟ, ਰੁੱਖਾ, ਚੁਗਲਖੋਰ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਨੂਨੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਭੋਗੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਗਾੜਣ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਇੱਕੱਲਾ ਹੀ ਭੋਗੇ। ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਵੇ ਜਾਂ ਬਛੜੇ ਲਈ ਛੱਡੀ ਗਈ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਖੁਦ ਲੈ ਲਵੇ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚੇ ਦਲੀਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਸਹੀ ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਤੇ ਬੇਸੁਧ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਾਪਾਂ ਦੀ ਕਸਮਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।’’ ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਚੰਗਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣਾ, ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਾਰਤ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਤੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪਿਆ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ, ਰਾਤ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਉਧਰ ਮਹਾਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ‘‘ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।’’ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਸੋਨੇ, ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀ ਵਾਲੇ ਸੋਹਣੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ?’’ ‘‘ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ?’’ ‘‘ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਕਰੇਗਾ?’’ ‘‘ਤੇਰਾ ਵਿਹੋਣਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਨ-ਰਹਿਤ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨੀ ਕਰ ਗਿਆ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।’’ ਜਦ ਭਾਰਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ‘‘ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਰ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਭਾਰਤ, ਕੋਈ ਵਿਲੰਬ ਨਾ ਕਰ।’’ ‘‘ਠੀਕ ਹੈ,’’ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਕੁਲ ਗੁਰੂ ਤੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ ਵਿਧੀ, ਯਜਮਾਨ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਲੋਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ, ਸ਼ਾਪਾਂ, ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੋਣ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।