ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਹੋਦੇ ਵੇਖੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਨਾ ਪਾਏ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਲਈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਹੀ ਪਾਪ ਆਵੇ ਜੋ ਰਾਜੇ, ਔਰਤ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕ, ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਭੱਜਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਚਿੱਥੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਭਿਖਾਰੀ ਵਾਂਗੂੰ ਪੁੱਛਾ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹੇ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਲ ਜਾਵੇ ਪਰ ਕਰਮ ਅਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹੋਣ; ਉਹ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਨ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੁਟੇਰੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਛੱਡਣ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਵੀ ਸਹੇ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਪੁਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਖੜਾ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ, ਉਹ ਗਰੀਬੀ, ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਮਾਨ, ਦੁਖੀ, ਆਸ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦੇ ਕਰੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਰੁੱਖਾ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਧਰਮੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਨੂਨੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹੇ ਜੋ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪ ਵੀ ਸਹੇ। ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਏ ਜਾਂ ਬਛੜੇ ਲਈ ਦੱਧੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਲੈ ਲਵੇ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਪ ਸਹੇ। ਜਦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਸਪਥਾਂ ਉਚਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਸਪਥ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ, ਤੈਨੂੰ ਪੁਣਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲਣਗੇ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਭੁੱਲਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੋਸ਼ਹੀਨ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ, ਰਾਤ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਨੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਅੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਕੇਕਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਕੋਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਆਏ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਹੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਵਾਹਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਿਆ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਧਰਮੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ?" "ਤੂੰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਦੁਖੀ ਲੋਕ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਛੱਡ ਗਿਆ?" "ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਲ ਤੁਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਭਰਤ, ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁੰਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ।