ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਭਰਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ, ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਪਥਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੈੜਾ-ਮਨੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਨਿੰਦਾ ਜਹਿਰ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਲਸੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ, ਲਾਜ਼ ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚੰਗਾ-ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖਾਏ। ਉਹ ਵਿਆਹਯੋਗ ਪਤਨੀ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ, ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਮਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਰਹੇ ਤੇ ਪੂਰਾ ਆਯੁਸ਼ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਔਰਤ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਸਹੇ, ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕ, ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਲੋਹਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਫੈਲਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੱਜਣ ਸਮੇਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਚਿੱਥੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਿਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਜੂਏ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋਵੇ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹੇ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਚਾਹੇ ਧਰਮ ਵੱਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰੇ; ਅਣਯੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ। ਉਸਨੇ ਜਿਹੜਾ ਧਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਲੁਟੇਰੇ ਲੈ ਜਾਣ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਪ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਸੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ। ਉਹ ਅੱਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਕਰੇ, ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਣ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਅੱਜ ਹੀ ਸੱਜਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਖੜਾ ਰਹੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ, ਪਰ ਉਹ ਗਰੀਬ, ਬਿਮਾਰ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦ, ਉਮੀਦਵਾਰ ਜਾਂ ਅਰਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਤੇ ਛਲ ਵਿਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਰੁੱਖਾ, ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਧਰਮੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜਿਸਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੇਕੀ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਈਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਸਹੇ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਏ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਿਆਸੇ ਨੂੰ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ। ਜਦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਮਾਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਹੋਸ਼ ਵਿਹੂਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਐਨੀਆਂ ਭਾਰੀ ਸ਼ਪਥਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ਪਥਾਂ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਬ ਲਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਲਝ ਗਈ। ਜਦ ਉਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼, ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦਾ, ਰਾਤ ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿਚ ਛਿਅੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਕੇਕੈਈ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬਸ ਹੁਣ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ; ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਕਰ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੇ ਕੂੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਰੰਗਹੀਣ ਸੀ, ਉਹ ਸੋਇਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪੂਤ੍ਰ ਭਰਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।