ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮਾਂ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਗਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।" ਭਾਰਤ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਜਾਂ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।" ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੀਲੀਆਂ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ ਤੇ मैले ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਸੁਧ-ਬੁੱਧ ਗੁਆ ਬੈਠੀ, ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ, ਜਦ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ, ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜ, ਜਿਸਦੀ ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੈਨੂੰ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਨੇਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ? ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਸੋਹਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਯਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧੀਆ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜਿਹੜਾ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਕੌਸਲਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੜਵੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਖ਼ਮ ਵਿਚ ਸੂਈ ਚੁਭੇ। ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਕੌਸਲਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਜੋੜੇ ਹੱਥ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਘਵ ਵਾਸਤੇ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ—ਇਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇ।" "ਜੇਕਰ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਧੋਖਾ ਖਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇਕਰ ਯਜਨ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਉਸ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੰਗ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਹਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਾਜਸੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਧ-ਭਾਤ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ—ਇਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ—ਇਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਆਲਸੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਲੱਜ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਇਕੱਲਾ ਖਾਵੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਕੁਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੇਕਰ ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਮਿਟਦਾ ਵੇਖੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਨਾ ਜੀ ਸਕੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਰਾਜੇ, ਔਰਤ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਾਪ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਕ, ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਲੋਹਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜਦ ਜੰਗ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਚਿੱਥੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੱਤਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਭਿਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਉਹ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਬ, ਔਰਤਾਂ, ਜੂਏ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।