ਇਹ ਸੱਤ੍ਹਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਤਾਣਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕਈ ਦਾ ਪੁੱਤ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਰੂੜ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਪੀਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗੀ, ਉੱਥੇ ਭਰਤ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਗਲੇ ਲੱਗ ਪਏ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਪ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ-ਸਮਰਾਥ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਕੈਕਈ ਨੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੂੜ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਿਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਨੇਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕੈਕਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਹੁਣ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਖੁਦ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਚੋਟ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਵ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਚੁਭ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅੰਜਾਣ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਘਵ ਵਲ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨੇਕਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ—ਇਹ ਸਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਰਥ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ—ਇਹ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਧੋਖਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਲਏ ਹੋਏ ਕਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਪ ਭੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਉਹ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਸਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਗੁਪਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਾਜਸੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਧ ਵਾਲਾ ਚੌਲ ਜਾਂ ਖੀਰ ਵਿਅਰਥ ਖਾਏ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਖੁਦ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਸਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਉਘਾੜ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਆਲਸੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਲਜਾ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੀ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸੰਤਾਨ ਮਰੇ, ਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਵੇਖੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੇ ਪੂਰਾ ਆਯੁ ਨਹੀਂ ਪਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਰਾਜੇ, ਔਰਤ, ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੱਕ, ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਲੋਹਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਭੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਲ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਕੌਸਲਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਉੱਤਾਰ ਦਿੱਤੀ।