ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘੜੀ ਆਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, “ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਕੀਤੀ ਪਾਪ ਭਰਿਆ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਜੂ ਭਰੀ ਗਲ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਹਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਤੇਰੀ ਇਹ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕੂਦ ਪਵੇਂ, ਜਾਂ ਡੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵਾਂਗੀ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਇਸ ਦੁਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕੌਸਲਿਆ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਧਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਝੰਡਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਜੂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਟਿਆ, “ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦੀ, ਜਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।” ਜਦੋਂ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ, ਪੀਲੀ ਤੇ ਗੰਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ਹੀਨ, ਭਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਆਈ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਮ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: “ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਆ ਗਿਆ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਛਾਲੇ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਭਲਾਈ ਵੇਖਦੀ ਹੈ? ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗ-ਹੋਮ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਾਟਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਿਦਨ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ ਵਿਚ ਸੂਈ ਚੁਭ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਮ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਿਹਾ: “ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਡਾਂਟ ਰਹੀ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਰਾਘਵ ਲਈ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਪਿਆਰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਦਾਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ—ਉਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੋਏ, ਧੋਖਾ ਖਾਏ, ਪਾਪ ਉਸ ਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਅਤੇ, ਜੇ ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੰਗ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਤੇ ਰਥ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਸੁਖਮ ਅਰਥ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਵਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਲਈ, ਕਦੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਹਥਿਆਰ-ਸਜਾਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖੇ। ਉਹ, ਦਇਆ ਰਹਿਤ, ਖੀਰ ਤੇ ਦਲੀ ਚਾਵਲ ਵਿਅਰਥ ਖਾਏ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰ ਨਾਲ ਛੂਹੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ, ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗੁਪਤ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਜਾਹਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ, ਸੁਸਤ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਆਤਮ-ਤਿਆਗਾ, ਨਿਰਲੱਜ, ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਤੇ ਦਾਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਇਕੱਲਾ ਖਾਏ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ, ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਅਡੋਲ ਪਿਆਰ ਕੌਸਲਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।