ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਪੁੱਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਇਥੇ ਵੀ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਜ਼ ਚੁਕਾਉਂਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਭਰਕੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਇਸ ਬੁਰੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੋ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਨਯ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੰਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਹਨੂੰ ਭਾਲਾਂ ਤੇ ਅੰਕੁਸਾਂ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੱਕਾਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਕੱਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਮੀਨ ਉਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਮੇਲੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਚਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਲਲ ਪਿਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਪੀਲੀ ਪਈ ਤੇ मैले ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਹੋਸ਼ਹੀਣ, ਜਿਥੇ ਭਰਤ ਸੀ ਉਥੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਹੁਸ਼ ਪਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ। "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਛਾਲੇ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਸਣ ਭੇਜ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਭਲਾਈ ਨਜ਼ਰ ਆਈ? ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਥੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਹੁਣ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿਥੇ ਰਾਘਵ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾ ਤੂੰ ਆਪ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਝਿੜਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਚੁਭ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠਾ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਝਿੜ ਰਹੀਆਂ ਹੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਕਿੰਨਾ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰ ਦੇਵੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਫਿਜੂਲ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਧੋਖਾ ਖਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਜੇ ਰਾਜਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਏ ਹੋਏ ਕਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਜੇ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਛਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਹੋਣ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਦੇ ਹੋਣ, ਜੇ ਉਹ ਨੇਕ ਰਾਹ ਨਾ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਧਰਮ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੁਧ-ਚਾਵਲ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਤੌਹਿਨ ਕਰੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜੋ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਆਪ ਕਰੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਉਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ।