ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਹੜੀ ਮਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਅਸਹਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਹਾਲ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ? ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੈਕੇਈ, ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਜਗਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਾਰੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖੇਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਵੇਗਾ। ਕੈਕੇਈ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਉਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਕੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚੁਪਚਾਪ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਕੂਦ, ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ 'ਚ ਫਾਹਾ ਪਾ ਲੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ। ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ, ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਬਰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁਭੋ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਾ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਕੱਪੜੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਗਹਿਣੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਚੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਿਹਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੀਲੀ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਵਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੋਰ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ। "ਹੁਣ, ਜਿਹੜਾ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਨੇਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ?" "ਜਲਦੀ ਹੀ ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਹੈ।" "ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖਮ ਵਿਚ ਸੂਈ ਚੁਭੋ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮਾਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਸੱਚੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਹੈ।" "ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ-ਲਾਇਕ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਧੋਖਾ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਯਜ੍ਨ ਵਿਚ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਲੁਕਾ ਲਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਪਾਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਹਨ, ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਨੇਕ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਰਥਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਧ-ਭਾਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪਾਏ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।