ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੋਚੋ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੌਸਲਿਆ ਇੱਕ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਮਾਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਰਹੇਗਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਪਰ ਮੈਂ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਚੁਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਮੰਦ ਮੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਹੀ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਨਿਕਾਲ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਚੋਭਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਝਿਡਕ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।’’ ‘‘ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲ ਬਾਰੇ, ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।’’ ਜਦ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: ‘‘ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪੀਲੀ ਪਈ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਲਪਟ ਗਏ, ਜਦ ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੀ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਹਿਲਾ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: ‘‘ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆ ਗਿਆ; ਦਰਅਸਲ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।’’ ‘‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ ਧਰਮ ਦਿਸਦਾ ਹੈ?’’ ‘‘ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ।’’ ‘‘ਜਾਂ, ਮੈਂ ਖੁਦ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਹੈ।’’ ‘‘ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਧਾਨ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਝਿੜਕਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: ‘‘ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਝਿੜਕ ਰਹੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਰਾਮ ਸੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੈਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਸੁੱਤੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਬੇਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ, ਦਗਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਰਾਜਾ, ਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਯਜਨਾ 'ਚ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ, ਕੋਈ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ।’’ ‘‘ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਉਹ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ।’’ ‘‘ਜੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਮੰਦ-ਮੱਤ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ।’’ ‘‘ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਾਫ਼ੀ ਕੌਸਲਿਆ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੀੜ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।