ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵੇਂ ਤੇ ਨਰਮ ਸਵਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। "ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਹੰਝੂ ਰੋ ਰਹੀ ਹਾਂ।" ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਗਾਂਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰਾਂ ਨਾਲ ਥਕ ਗਏ ਹਨ—ਜਦ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।" ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, "ਜਿਸ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੀ—ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕਰਤਬ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। "ਇਹ ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਗੀ?" ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੌਸਲਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਉਪਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਾਂਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਰੋਸ਼ਨ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" "ਮੈਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ, ਜਦ ਲੋਕ ਹੰਝੂ ਭਰੀ ਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਗਲਤ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਡੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲਓ—ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਪਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਇੰਦਰ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਛੀਆਂ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਵਸਤ੍ਰ ਢੀਲੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸਤਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਤਸਵ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਚਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਰਿਹਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਸਉਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਪਨ ਦੀ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਹਦੀ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਕਪੜੇ ਮੈਲੇ ਸਨ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਪੈਰ ਪਾਇਆ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਜਦ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਪਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ, ਜਿਹਦਾ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਛਾਲਾ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਨੇਕੀ ਵੇਖਦੀ ਹੈ?" "ਜਲਦੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ।" "ਜਾਂ ਮੈਂ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂਗੀ।" "ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਕਈ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਜਖ਼ਮ 'ਚ ਸੁਈ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ, ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੋਇਆ, ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਡਾਂਟ ਰਹੀ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰਾਘਵ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ, ਨੇਕ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ ਨੌਕਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮਲਿਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਸੋਈ ਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੇ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਨੌਕਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਅਧਰਮ ਹੈ—ਇਹੀ ਹਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਣਗਾਹੀ, ਭਰਤ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ, ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਮੁਹੱਬਤ, ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਲ ਗਈ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਹਰ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਵੱਸ ਗਿਆ।