ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਖੜੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਆ ਰਹਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਹੋ।" ਇੰਦਰ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਸਚੀ ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਵੀ ਖਤਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਆਗੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ, ਜੋ ਧੂਪ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸ ਕੇ, ਪਲਾਊ ਦੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੜਫ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਮਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੰਦਰ, ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਮਾਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਿੱਜੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹੀ—ਉਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ?" "ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹੋਗੇ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਬੁਰਾ ਨਿਰਣੈ ਝੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਤਾਂ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਆਪ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਜਾਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲਵੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਟਲੀਆਂ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕੱਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੜਫਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਿਹੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: "ਮੈਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਜਿਆਭਿਸ਼ੇਕ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਂਣ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਂਣ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਪਿਆ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ, ਪੀਲੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਆਪ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੀ ਹਾਲਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ ਜਲਦੀ, ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਹਾਸਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਭੇਜਿਆ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਭਲਾਈ ਦੇਖੀ?" "ਜਲਦੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਹੁਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਜਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਜਾ-ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਵਾਂਗੀ।" "ਜਾਂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਡਾਂਟ ਰਹੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਖਬਰ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹੋ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਢ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।