ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਰਭਿ ਦੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੁਰਭਿ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜਰ ਹੈ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆਇਆ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ।" ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੁਰਭਿ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ।" ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ—ਮਾਂ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਸ ਮਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੀ ਮਾਤਾ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨੇਕ ਤੇ ਸਤਚਰਿਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਕਉਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ?" "ਉਹ ਇੱਕ ਪਤਿਵਰਤਾ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਉਸਲਿਆ ਦੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਨੀ ਵਸਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ, ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਿਕ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇਹ ਮੰਦੀ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਜਾਂ ਆਪ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਚਲੀ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।" "ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਾਲ ਤੇ ਅੰਕੁਸ ਚੁਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸਿੱਕਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢਿਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਯੋਧਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਮਗਰੋਂ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪਚੱਤਰਵਾਂ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਦੋਂ ਬਣਾਈ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।" ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਉਸਲਿਆ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪੀਲੀ ਪਈ, ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਸੁੱਧ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ ਸੀ, ਉਥੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਉਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਸੁੱਧ ਗੁਆਚੀ ਪਈ ਸੀ। ਆਪ ਵੀ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਉਸ ਨੇਕ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਉਸਲਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਦਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਨੇਕੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਜਲਦੀ ਹੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਉਥੇ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੇਰਾ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਹੁਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਆਪ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਹੈ।" "ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਖਮ ਵਿਚ ਸੂਈ ਚੁਭ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਸੁੱਧ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਰਤ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਕਉਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਹੀ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਪਿਆਰ ਹੈ।