ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜਦੋਂ ਸੁਰਭੀ ਹਲਕਾ-ਹਲਕਾ ਹਿਲੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਭੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ। ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਅੰਸੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਦੁਖੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਢੁਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਵਜਰਧਾਰੀ ਸੀ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਕੀ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ? ਦੱਸ, ਤੂੰ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਸੁਰਭੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਦੋ, ਜੋ ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਹਲ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਭਾਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਬੇ ਹੋਏ—ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸ਼ਕ੍ਰ; ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—" "ਉਹ ਵੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਖੋ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ; ਫਿਰ ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?" "ਉਹ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹੇਗਾ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਭੀ ਰੱਖਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਲੋਕ ਅੰਸੂ ਭਰੀ ਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਮੰਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾ, ਜਾਂ ਖੁਦ dandaka ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਲੈ—ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਭੀ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾਂਗਾ, ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੇਲਾਂ ਤੇ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਫਕਾਰਦਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਪੜੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਤਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੱਤਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਹੈ—ਸੁਣੋ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਬਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ, ਬਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ: "ਮੈਂ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੂਰ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨਿਕਾਸ, ਨਾ ਹੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।" ਜਦੋਂ ਬਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਰਤ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਬਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਇਉਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ, ਪੀਲੀ ਤੇ ਮੈਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੀ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼, ਬਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਫਿਰ, ਬਰਤ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਥੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਤੇ ਬਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੇ ਬਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: "ਹੁਣ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ; ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥ 'ਚ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਗਿਆ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਸੁਭ ਕਰਮ ਵੇਖਦੀ ਹੈ?" "ਜਲਦੀ, ਕੈਕੇਈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹੁਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੀ ਜਾਵਾਂ।" "ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਉਥੇ ਲੈ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣਾ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਧਨ-ਅਨਾਜ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥ 'ਚ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਬਰਤ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਖਮ 'ਚ ਸੂਈ ਚੁਭੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਕੌਸਲਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਬਰਤ ਨੇ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ...